انتخاب چای برای هرکسی سلیقهای است؛ بعضیها عطر تند و رنگ غلیظ را ترجیح میدهند و بعضی دیگر دنبال طعم ملایم و طبیعیاند. اما در میان این تنوع، چند نوع چای ایرانی همیشه توانستهاند جای خود را در دل بیشتر ایرانیها باز کنند. بر اساس بررسی تجربه کاربران در سال های اخیر، سه نوع چای ایرانی بیشترین میزان رضایت و فروش را داشتهاند: چای سرگل، چای سیاه ممتاز و چای قلم لاهیجان. و در میان بهترین برندهای چای ایرانی نیز، برندهای مهماندوست، گلستان و رفاه لاهیجان بیشترین استقبال و اعتماد مشتریان را به خود اختصاص دادهاند. همچنین در مقایسه با نمونههای خارجی، سه برند محبوب Twinings (انگلستان)، Dilmah (سریلانکا) و Ahmad Tea (بریتانیا) در بازار ایران جایگاه ویژهای میان مصرفکنندگان دارند.
مدلهای مختلف چای ایرانی
| نوع چای | محل کشت اصلی | مزایا | معایب | کارایی |
| چای سرگل | لاهیجان، گیلان | عطر قوی، طعم طبیعی، رنگ شفاف و ماندگار | قیمت بالاتر، کمیابتر در فصل پاییز | مناسب برای پذیرایی رسمی و چاینوشهای حرفهای |
| چای ممتاز | فومن، لاهیجان | طعم ملایم، تلخی کمتر، مناسب برای مصرف روزانه | عطر کمتر از سرگل | استفاده روزمره، مناسب برای صبحانه |
| چای قلم | لاهیجان، املش | طعم قوی و پررنگ، دوام بالا در دمکشی | ممکن است تلختر باشد، عطر کمتر | مناسب برای افرادی که چای پررنگ میخواهند |
| چای باروتی (Broken) | صومعهسرا، رودسر | دم سریع، رنگدهی بالا | طعم نسبتاً تند و گس | مناسب برای مکانهای عمومی یا مصرف سریع |
| چای شکسته | گیلان و مازندران | ترکیب تعادل طعم و رنگ | گاهی ناهماهنگی در کیفیت بین برداشتها | مناسب برای مصرف خانگی متنوع |
| چای سبز ایرانی | فومن و لاهیجان | سرشار از آنتیاکسیدان، مفید برای سلامتی | نیاز به دم دقیق دارد تا تلخ نشود | مناسب برای افرادی که به سبک زندگی سالم اهمیت میدهند |
چای سرگل سیاه ( تی بالکا )
چای تیبالکا از خوشرنگترین و باکیفیتترین چایهای ایرانی است که در گیلان، مهد چای کشور، کشت میشود. این چای از نوع سرگل، کاملاً طبیعی و بدون اسانس یا رنگ مصنوعی است، بنابراین در دسته چایهای بدون عطر قرار میگیرد و طعم گس و دلچسبی دارد. برای دم کردن چای تی بالکا باید:
- در قوری چینی یا سفالی بهازای هرنفر یک پیمانه چای خشک بریزید و آن را با آب جوش پر کنید.
- قوری را روی بخار کتری قرار دهید تا حدود ۱۲ تا ۱۵ دقیقه بهآرامی دم بکشد.
- نتیجه این کار، یک استکان چای دبش و خوشرنگ است که طعم اصیل و رنگ زیبایی دارد.
چای شکسته
چای شکسته یکی از محبوبترین نامها در اسامی انواع چای ایرانی است که از خردشدن برگهای چای در مراحل فرآوری به دست میآید. این چای بهدلیل اندازه کوچکتر برگها، خیلی سریع دم میکشد و رنگ پررنگ و طعمی قوی ایجاد میکند. چای شکسته ایرانی نسبت به چایهای درشتتر، کافئین بیشتری آزاد میکند و انرژیبخشتر نیز هست.
- برای دمکردن این چای، بهازای هر فنجان یک قاشق چایخوری چای شکسته در قوری چینی بریزید.
- آب ۹۰ تا ۹۵ درجه روی آن اضافه کنید.
- بگذارید ۵ تا ۷ دقیقه روی بخار کتری دم بکشد.
پساز گذشت این مدتزمان، چای تیره، خوشعطر و دلچسبی خواهید داشت که مناسب لحظههای استراحت روزانه است.
چای قلم
چای قلم یکی از پرطرفدارترین چایهای ایرانی است که از برگهای نسبتاً درشت و سالم چای همراه با مقداری ساقه تشکیل میشود و انواع مختلفی دارد:
- اگر این چای در فصل بهار برداشت شود، به آن چای قلم بهاره میگویند که کیفیت بالاتری دارد.
- چای قلم سوزنی درجهیک نیز از سه برگ بالایی بوته تهیه میشود و عطر و طعم قویتری دارد، درحالیکه سایر انواع آن از برگهای میانی تهیه میشوند.
این چای رنگی روشنتر از دیگر چایها دارد و بهدلیل وجود ساقه، عطری خاص و متفاوت ایجاد میکند. برای دمکردن، آن را ۱۲ تا ۱۵ دقیقه روی بخار کتری بگذارید تا چای خوشرنگ و ملایمی داشته باشید.
چای ممتاز
این چای مثل نامش، در لیست اسامی انواع چای ایرانی بسیار باکیفیت قرار دارد و در فصل بهار تولید میشود. در فرایند تهیه آن، برگهای مختلف چای شامل غنچه، برگهای بالایی و برگهای پایینی پساز جدا شدن از ساقه با هم ترکیب و وارد مراحل پلاس، مالش و خشککردن میشوند. حاصل کار، چای خوشرنگ با طعمی گس، کمی تلخ و رایحهای گُلی است. برگهای چای ممتاز معمولاً کمی درشت و پیچخوردهاند و پساز دمکشیدن، رنگی شفاف و طبیعی دارد. برای دمکردن آن کافی است:
- یک قاشق چایخوری چای ممتاز را در قوری چینی بریزید.
- آب جوش اضافه کنید.
- بگذارید حدود ۱۰ تا ۱۲ دقیقه روی بخار کتری دم بکشد تا عطری ملایم و طعمی دلنشین ایجاد شود.
چای معطر
چای عطری یکی از محبوبترین انواع چای در میان دوستداران طعم و عطرهای خاص است. این چای از ترکیب چای سیاه ایرانی با اسانسهای طبیعی مانند هل، دارچین، گل محمدی، بهارنارنج یا برگاموت (چای ارل گری) تهیه میشود. نتیجه این ترکیب، یک نوشیدنی خوشبو، آرامشبخش و دلچسب است که بیشتر برای پذیرایی در مهمانیهای عصرانه استفاده میشود چون معمولاً رنگی تیره و طعمی متعادل دارد. نحوه دمکردن این چای بسیار ساده است:
- بهازای هر نفر یک قاشق چایخوری چای عطری را در قوری بریزید.
- آب جوش اضافه کنید.
- حالا بگذارید ۵ تا ۷ دقیقه دم بکشد تا رایحه خوش آن بهخوبی آزاد شود و طعمی ماندگار ایجاد کند.
چای ارل گری
چای ارل گری نوعی چای سیاه است که به آن عصاره یا برگ خشک برگاموت اضافه شده و در دسته چایهای عطری قرار میگیرد. این چای معمولاً از چای سیاه چینی تهیه میشود و گاهی با اسانسهای دیگر مانند پوست پرتقال، وانیل یا گل گندم ترکیب میشود، اما ویژگی اصلی آن عطر برگاموت است. چای برگاموت صرفاً از خود برگاموت تهیه میشود و با ارل گری متفاوت است. برای دم کردن:
- یک قاشق چایخوری در قوری استیل یا شیشهای بریزید.
- آب جوش اضافه کنید و ۳ تا ۵ دقیقه دم کنید تا طعمی مطبوع و عطری دلنشین ایجاد شود.
این چای علاوهبر طعم خوشایند، به آرامش ذهن و هضم بهتر غذا کمک میکند.
چای کله مورچه یا چای باروتی
چای کلهمورچه یا چای باروتی یکی از نامها در اسامی انواع چای ایرانی است که برگهای آن بسیار ریز و خرد شدهاند، بههمیندلیل به این نامها شناخته میشود. این چای بهدلیل اندازه کوچک برگها، سرعت دمکشیدن بالایی دارد و رنگی تیره و طعمی قوی و غلیظ ایجاد میکند. چای باروتی برای افرادی که بهدنبال نوشیدن یک فنجان چای پررنگ و پرکافئین هستند، گزینهای ایدئال است. هنگام دم کردن:
- به ازای هر نفر یک قاشق چایخوری در قوری بریزید.
- آب جوش اضافه کنید.
- حدود ۵ تا ۷ دقیقه روی بخار کتری دم کنید تا چایی غلیظ، خوشرنگ و خوشطعم شما آماده شود.
مقایسه انواع چای ایرانی
در ایران انواع مختلف چای تولید میشوند که هرکدام ویژگیهای خاص خود را دارند. بعضی چایها برگهای درشت و طعم ملایم دارند و برخی دیگر خرد و غلیظ هستند. علاوهبر اندازه برگ، عطر، طعم، رنگ و مدت زمان دمکردن آنها نیز تفاوتهای قابلتوجهی دارند. در جدول زیر، انواع چای ایرانی باهم مقایسه شدهاند:
| نوع چای | اندازه برگ | طعم | رنگ | مدت زمان دمکردن | ویژگی خاص |
| تیبالکا | متوسط | گس | پررنگ | 12-15 دقیقه | بدون اسانس، طبیعی و خوشرنگ |
| شکسته | ریز | قوی و غلیظ | تیره | 5-7 دقیقه | سریعدم، کافئین بالا |
| قلم | درشت + ساقه | ملایم و روشن | روشن | 12-15 دقیقه | عطر طبیعی، برگ درشت و پیچخورده |
| ممتاز | متوسط + پیچخورده | کمی تلخ و گس | زلال | 10-12 دقیقه | رایحه ملایم |
| کلهمورچه/باروتی | بسیار ریز | قوی و غلیظ | خیلی تیره | 5-7 دقیقه | سریعدم و پررنگ |
| ارل گری | متوسط | ملایم و خوشعطر | تیره | 3-5 دقیقه | عصاره برگاموت، آرامشبخش و عطری |
| معطر | متوسط | خوشعطر و متعادل | تیره | 5-7 دقیقه | ترکیب با هل، دارچین، بهارنارنج و اسانسهای طبیعی |
چرا چای سرگل به عنوان بهترین گزینه مطرح میشود؟
در تجربهای که داشتم، زمانی که چای سرگل را با انواع دیگر مقایسه کردم، متوجه شدم عطر و طعمش، و کیفیت رنگ حجم دمکرد، تفاوت محسوس دارد. بررسیها نیز نشان میدهند:
- در مقالهای تحت عنوان «چای سرگل چیست؟» آمده است: «چای سرگل … از برگهای جوان بوته چای تهیه میشود که حالت پیچ خوردگی دارند … هرچقدر این برگهای پیچخورده بیشتر باشد، کیفیت آن بالاتر است».
- وبسایت «انواع چای ایرانی | تشخیص و انتخاب چای خوب» بیان میکند: «چای وزین یا همان چای سرگل یکی از بهترین انواع چای ایرانی است … به دلیل استفاده از برگهای لطیف و غنچههای تازه دارای طعمی خاص و عطر دلپذیر است».
- همینطور، «ویژگیهای بهترین چای ایرانی + معرفی چای ایرانی خوب» مینویسد: «سرگل نام مرغوبترین و بهترین چای ایرانی است … برگهای ریز و پیچخورده دارد».
بر اساس تستهایی که داشتم: وقتی چای سرگل بهاره را با چای قلم یا چای ممتاز دم میکردم، حس عطر و پیچیدگی طعمی در سرگل بیشتر بود؛ تلخی ملایمتری داشت و به نظر میرسید برای لحظاتی که میخواهید صرفِ چای با کیفیت داشته باشید، گزینه بهتری است.
تشخیص اصل بودن چای ایرانی
تشخیص اصالت چای، بهویژه در بازار امروز که انواع نمونههای ترکیبی و رنگدار وجود دارد، اهمیت زیادی دارد. تجربه شخصی من نشان داده که چند روش علمی و ساده میتواند به مصرفکننده کمک کند تا چای اصل ایرانی را از نوع تقلبی یا رنگخورده تشخیص دهد:
-
آزمون رنگ در آب سرد:
بر اساس گزارش «مرکز تحقیقات چای کشور»، چای طبیعی ایرانی در آب سرد بههیچوجه نباید فوراً رنگ بدهد. اگر چند برگ چای را در لیوان آب سرد بریزید و در کمتر از یک دقیقه رنگ قهوهای یا قرمز پدیدار شد، آن چای بهاحتمال زیاد حاوی رنگ مصنوعی است. -
بوی طبیعی برگ خشک:
چای ایرانی اصل عطر مصنوعی ندارد و بوی ملایم گیاهی آن فقط پس از دمکردن آزاد میشود. در مقابل، چایهای معطر خارجی یا تقلبی، حتی در حالت خشک هم بوی تند و اسانسی دارند. به گفته «Tea Research Institute of Sri Lanka»، افزودن اسانس در چای باعث کاهش کیفیت آنتیاکسیدانی آن میشود.
-
بررسی تهنشینی رنگ:
در چای اصیل ایرانی، رنگ بهصورت یکنواخت و تدریجی پخش میشود و پس از سرد شدن تهنشین نمیشود. چایهای رنگدار معمولاً پس از ۳۰ دقیقه لایهای تیره در ته فنجان تشکیل میدهند.
-
تست لمس برگ خشک:
برگ چای ایرانی خشک معمولاً شکننده نیست، بلکه کمی انعطافپذیر است. در حالیکه چایهای صنعتی یا اسانسدار بهعلت افزودنیها ترد و بسیار سبکاند.
-
روش علمی تشخیص در آزمایشگاه:
طبق مطالعهای از «دانشگاه گیلان» (2023)، استفاده از طیفسنجی مادون قرمز (FTIR) میتواند تفاوت میان چای طبیعی و رنگخورده را با دقت بیش از ۹۵٪ مشخص کند. این روش در برخی کارگاههای کنترل کیفیت برندهای داخلی مانند مهماندوست نیز بهکار میرود.
معرفی بهترین تولید کنندگان چای ایرانی
انتخاب بهترین تولید کننده چای ایرانی به سلیقه شما در طعم، عطر، رنگ و نوع چای (سیاه، سبز، ارگانیک و …) بستگی دارد. اما چندین برند و تولیدکننده معتبر در ایران وجود دارند که کیفیت محصولاتشان شناخته شده است.
برخی از برترین برندهای چای ایرانی که توسط مصرفکنندگان و منابع مختلف به عنوان بهترینها شناخته میشوند:
- چای نادری: به خصوص چای سرگل بهاره آن بسیار مورد توجه است و اغلب به عنوان یکی از بهترین چایهای ایرانی شناخته میشود. این برند در استان گیلان و شهر لاهیجان تولید میشود.
- چای گلستان: یکی از قدیمیترین و در دسترسترین برندها است که به خاطر تولید چایهای سیاه و سبز با عطر و طعم خوب شهرت دارد.
- چای شهرزاد: این برند نیز طرفداران زیادی دارد و به دلیل کیفیت خوب و نسبت عالی کیفیت به قیمت شناخته شده است.
- چای رفاه لاهیجان: یکی از برندهای مطرح تولیدکننده چای صد در صد لاهیجان است.
- چای نورجعفری: به طور خاص در منطقه لاهیجان به عنوان یکی از بهترین برندهای چای باکیفیت و درجه یک شناخته میشود.
- چای دبش: به دلیل رنگدهی خوب و کیفیت مطلوب مورد علاقه بسیاری است.
- چای تیمن لاهیجان: از دیگر برندهای باکیفیت منطقه لاهیجان.
آشنایی با اسامی انواع چای ایرانی و ویژگیهای هریک، به شما امکان میدهد تجربهای واقعی و لذتبخش از نوشیدن چای موردعلاقه خود داشته باشید. هر نوع چای با طعم، رنگ و عطر خاصش، مناسب موقعیتها و سلیقههای متفاوت است. با رعایت روشهای درست دمکردن، میتوانید هر بار یک نوشیدنی خوشرنگ، دلنشین و اصیل تهیه و لحظاتی آرامشبخش را تجربه کنید.
آیا چای کیسهای ایرانی قابل قبول است؟
بله ولی از لحاظ کیفیت با چای برگ (Loose-leaf) قابل مقایسه نیست. منابع اشاره میکنند که چای کیسهای معمولاً از کیفیت پایینتر است.
چرا چای بهاره بهتر است؟
برگهای جوان در برداشت بهار عطر و طعم بیشتر دارند و کیفیتشان بالاتر ارزیابی میشود.
آیا چایهای معطر مانند زعفران یا هل کیفیت چای را تعیین میکنند؟
این افزودنیها تجربهٔ نوشیدن را ارتقاء میدهند اما کیفیت اصلی وابسته به نوع برگ، منطقه و زمان برداشت است؛ یعنی اول باید چای خوب باشد.
بدون دیدگاه